Objawy RZS charakteryzują się specyficznym wzorcem, który ułatwia rozpoznanie.
- Poranna sztywność stawów — to uczucie zesztywnienia stawów po przebudzeniu, które utrzymuje się co najmniej godzinę. Jest to kluczowy symptom odróżniający RZS od choroby zwyrodnieniowej stawów, gdzie sztywność trwa zazwyczaj krócej niż 30 minut.
- Symetryczne zapalenie stawów — stawy są zajęte symetrycznie po obu stronach ciała, np. w obu rękach, nadgarstkach czy kolanach.
- Najbardziej charakterystyczne lokalizacje to stawy śródręczno-paliczkowe (MCP) oraz stawy międzypaliczkowe bliższe (PIP) (środkowe stawy palców). Stawy międzypaliczkowe dalsze (DIP) zazwyczaj pozostają nienaruszone.
- Stawy dotknięte chorobą są bolesne, rozgrzane, obrzęknięte i zaczerwienione.
- Z biegiem czasu mogą pojawić się deformacje, takie jak palce w kształcie łabędziej szyi czy deformacje butonierkowe.
- Zmęczenie i ogólne osłabienie — często stanowią pierwsze sygnały choroby.
- Stany podgorączkowe.
- Utrata apetytu i nieplanowane chudnięcie.
- Niedokrwistość.
- Guzki reumatoidalne — podskórne, niebolesne zgrubienia pojawiające się w okolicach kości, np. na łokciach czy wzdłuż kręgosłupa.
- Zapalenie opłucnej i osierdzia.
- Suchość oczu (wtórny zespół Sjögrena).
- Neuropatia obwodowa.
- Vasculitis (zapalenie naczyń krwionośnych) — występuje rzadko, zazwyczaj w ciężkich postaciach RZS.
- Zwiększone ryzyko zawału serca i udaru mózgu, wynikające z przewlekłego stanu zapalnego.
RZS jest chorobą autoimmunologiczną, co oznacza, że układ odpornościowy organizmu nieprawidłowo rozpoznaje i atakuje własne tkanki. Wśród czynników wpływających na rozwój choroby wyróżnia się:
- Czynniki genetyczne — predyspozycje takie jak obecność antygenów HLA-DR4 i HLA-DR1, a także mutacje w genie PTPN22 i innych, zwiększają ryzyko zachorowania.
- Czynniki środowiskowe — palenie tytoniu jest głównym modyfikowalnym czynnikiem ryzyka, zwiększającym prawdopodobieństwo rozwoju RZS 2–4 razy. Istnieją również przypuszczenia dotyczące roli infekcji, np. bakterii Prevotella copri w mikrobiomie jelitowym.
- Czynniki hormonalne — częstsze występowanie choroby u kobiet sugeruje rolę hormonów. Często obserwuje się poprawę stanu pacjentek w ciąży i nawrót objawów po porodzie.
Rozpoznanie RZS opiera się na kryteriach ACR/EULAR z 2010 roku i obejmuje następujące elementy:
- Wywiad i badanie fizykalne — ocena charakterystycznego wzorca zajęcia stawów, obecności porannej sztywności oraz czasu trwania objawów.
- Czynnik reumatoidalny (RF) — jest wykrywany u około 70–80% chorych, jednak we wczesnym stadium RZS może być ujemny.
- Przeciwciała anty-CCP (przeciwciała przeciwko cyklicznemu cytrulinowanemu peptydowi) — są bardziej swoiste niż RF i mogą pojawić się nawet na wiele lat przed wystąpieniem pierwszych objawów.
- Markery stanu zapalnego: CRP (białko C-reaktywne) i OB (odczyn Biernackiego) — ich poziom jest zazwyczaj podwyższony w aktywnej fazie choroby.
- Morfologia krwi — w aktywnej postaci RZS często stwierdza się niedokrwistość normocytarną.
- USG stawów — jest czułym badaniem umożliwiającym wykrycie wczesnego zapalenia błony maziowej.
- RTG stawów rąk i stóp — służy do oceny ewentualnych nadżerek kostnych i jest narzędziem do monitorowania postępu choroby.
- MRI stawów (rezonans magnetyczny) — jest jeszcze czulszą metodą niż RTG w wykrywaniu wczesnych zmian nadżerkowych.
Głównym celem leczenia, określanym jako treat to target, jest osiągnięcie remisji choroby lub utrzymanie jej niskiej aktywności.
Stanowią podstawę terapii i są wprowadzane od momentu postawienia diagnozy:
- Metotreksat (MTX) — jest lekiem pierwszego wyboru ze względu na swoją skuteczność, dobrą tolerancję i niską cenę. Przyjmuje się go raz w tygodniu w połączeniu z kwasem foliowym, a jego efekty ocenia się po 3–6 miesiącach.
- Leflunomid — może być stosowany jako alternatywa dla metotreksatu lub w terapii skojarzonej.
- **Sulfasalazyna, hydroksychlorochina — są wykorzystywane w łagodniejszych przypadkach lub w schematach leczenia skojarzonego.
Wprowadza się je, gdy konwencjonalne LMPCh nie przynoszą oczekiwanych rezultatów:
- Inhibitory TNF-alfa (np. adalimumab, etanercept, certolizumab) — blokują kluczową prozapalną cytokinę, wykazując wysoką skuteczność.
- Abatacept — działa poprzez hamowanie aktywacji limfocytów T.
- Rituksymab — eliminuje limfocyty B; jest często stosowany u pacjentów z dodatnim czynnikiem reumatoidalnym (RF+) lub po niepowodzeniu leczenia inhibitorami TNF.
- **Tocylizumab, sarilumab — blokują receptor interleukiny-6 (IL-6).
- **Baricitynib, upadacytynib, tofacitynib — to leki doustne, które charakteryzują się skutecznością porównywalną do leków biologicznych i są wygodne w stosowaniu.
- Stosuje się je po braku odpowiedzi na metotreksat lub leki biologiczne.
- NLPZ (niesteroidowe leki przeciwzapalne) — pomagają zmniejszyć ból i obrzęk, jednak nie wpływają na modyfikację przebiegu choroby.
- Glikokortykosteroidy (np. prednizon) — są używane w okresach zaostrzenia choroby, jako "pomost" do momentu pełnego działania LMPCh; należy unikać ich długotrwałego stosowania.
- Fizykoterapia i ćwiczenia zakresu ruchów — są kluczowe w zapobieganiu sztywności i przykurczom stawów.
- Terapia zajęciowa — uczy ergonomicznych zachowań i stosowania szyn ochronnych, które zabezpieczają stawy.
Należy niezwłocznie skonsultować się z reumatologiem, jeśli zaobserwujesz u siebie następujące objawy:
- symetryczny ból i obrzęk stawów rąk utrzymujący się dłużej niż 6 tygodni,
- poranna sztywność stawów trwająca ponad godzinę,
- podwyższone wartości CRP lub OB, których przyczyna nie jest znana.
Pamiętaj, że szybka diagnoza i wdrożenie leczenia są kluczowe, aby zapobiec trwałym uszkodzeniom stawów.
W Neuromedica oferujemy konsultacje i kierujemy pacjentów do reumatologów, zajmując się diagnozowaniem RZS oraz monitorowaniem przebiegu leczenia.