Choroba afektywna dwubiegunowa: co to jest, objawy i leczenie

Epizody choroby afektywnej dwubiegunowej

Epizod maniakalny

Mania definiowana jest jako stan wyraźnie podwyższonego, ekspansywnego lub drażliwego nastroju, utrzymujący się przez co najmniej tydzień i znacząco odbiegający od typowego dla danej osoby funkcjonowania. Charakterystyczne objawy to:

• Podwyższony lub euforyczny nastrój — przejawiający się intensywnym poczuciem szczęścia, grandiozji oraz przekonaniem o nieograniczonych możliwościach.
• Zmniejszona potrzeba snu — osoba dotknięta manią może spać zaledwie 2–3 godziny na dobę, a mimo to czuje się w pełni wypoczęta i pełna energii.
• Gonitwa myśli i przyspieszona mowa — myśli szybko przeskakują z tematu na temat, a mowa staje się szybka, trudna do zatrzymania i często chaotyczna.
• Zwiększona aktywność i energia — manifestuje się podejmowaniem wielu projektów jednocześnie i niemożnością usiedzenia w miejscu.
• Impulsywność — prowadząca do podejmowania ryzykownych decyzji finansowych (np. hazard, nadmierne zakupy), niebezpiecznych zachowań seksualnych czy nierozważnych działań zawodowych.
• Drażliwość — pojawiająca się, gdy pacjent napotyka przeszkody lub gdy inni próbują go powstrzymać.
• Urojenia wielkościowe — niezachwiane przekonanie o posiadaniu wyjątkowych zdolności, specjalnej misji lub szczególnych kontaktów.

W niektórych przypadkach mania może wymagać natychmiastowej hospitalizacji, gdyż pacjent traci krytyczny wgląd w swój stan i może podejmować działania o charakterze destrukcyjnym dla siebie lub otoczenia.

Epizod hipomaniakalny

Hipomania to łagodniejsza forma manii, która trwa co najmniej cztery dni. W przeciwieństwie do pełnoobjawowej manii, hipomania nie prowadzi do poważnych zaburzeń funkcjonowania społecznego czy zawodowego i zazwyczaj nie wymaga hospitalizacji. Pacjent w stanie hipomanii może być bardzo produktywny i odczuwać intensywne poczucie dobrostanu, co często utrudnia wczesne rozpoznanie tego epizodu.

Epizod depresyjny

Objawy epizodu depresyjnego w chorobie afektywnej dwubiegunowej są tożsame z symptomami występującymi w depresji jednobiegunowej. Należą do nich: znaczące obniżenie nastroju, anhedonia (utrata zdolności do odczuwania przyjemności), przewlekłe zmęczenie, zaburzenia snu i apetytu, poczucie bezwartościowości oraz myśli samobójcze. Należy zaznaczyć, że epizody depresyjne w przebiegu ChAD często charakteryzują się większym nasileniem i dłuższym czasem trwania niż epizody maniakalne.

Epizody mieszane

Epizody mieszane charakteryzują się jednoczesnym występowaniem objawów depresyjnych i pobudzenia maniakalnego. Stan ten jest szczególnie niebezpieczny ze względu na znacznie podwyższone ryzyko samobójstwa, wynikające z połączenia energii typowej dla manii z głębokim bólem psychicznym charakterystycznym dla depresji.

Typy choroby afektywnej dwubiegunowej

Wyróżnia się kilka głównych typów choroby afektywnej dwubiegunowej, klasyfikowanych na podstawie charakteru doświadczanych epizodów:

• ChAD typ I — diagnoza ta wymaga wystąpienia co najmniej jednego pełnego epizodu maniakalnego. Epizody depresyjne mogą, ale nie muszą, towarzyszyć temu typowi zaburzenia.
• ChAD typ II — charakteryzuje się występowaniem epizodów hipomaniakalnych oraz epizodów depresyjnych. W tym typie zaburzenia nigdy nie dochodzi do pełnoobjawowej manii.
• Cyklotymia — to przewlekłe zaburzenie nastroju, które obejmuje łagodne, ale nawracające wahania nastroju, trwające przez co najmniej dwa lata. Zmiany te nie spełniają jednak pełnych kryteriów diagnostycznych dla epizodów maniakalnych, hipomaniakalnych czy depresyjnych.

Przyczyny

ChAD charakteryzuje się wyraźnym, silnym podłożem genetycznym. Ryzyko zachorowania u krewnych pierwszego stopnia osoby z ChAD jest dziesięciokrotnie wyższe w porównaniu do ogólnej populacji. Na ekspresję genów i rozwój choroby wpływają również inne czynniki, w tym:

• Zaburzenia w obrębie neuroprzekaźnictwa, obejmujące nieprawidłowości w funkcjonowaniu dopaminy, serotoniny, noradrenaliny oraz glutaminianu.
• Dysfunkcje rytmów biologicznych, znane jako zaburzenia chronobiologii.
• Czynniki środowiskowe, takie jak silny stres, chroniczne zaburzenia snu czy używanie substancji psychoaktywnych, które mogą działać jako czynniki wyzwalające poszczególne epizody choroby.

Diagnostyka

Rozpoznanie ChAD stanowi wyzwanie diagnostyczne. Często pacjenci zgłaszają się do specjalisty w fazie depresyjnej, podczas gdy epizody hipomaniakalne mogą pozostawać niezauważone lub błędnie interpretowane przez wiele lat. Z tego powodu średni czas od wystąpienia pierwszych objawów do postawienia trafnej diagnozy wynosi zazwyczaj od 8 do 10 lat.

Proces diagnostyczny obejmuje szereg kroków:

• Przeprowadzenie szczegółowego wywiadu psychiatrycznego zarówno z pacjentem, jak i jego rodziną, co pozwala na zebranie kompleksowych informacji o przebiegu choroby.
• Wykluczenie wszelkich organicznych przyczyn, które mogłyby naśladować objawy ChAD, takich jak choroby tarczycy czy schorzenia neurologiczne.
• Różnicowanie z innymi zaburzeniami psychicznymi, w tym schizofrenią, ADHD oraz różnymi typami zaburzeń osobowości.
• Wykorzystanie specjalistycznych narzędzi diagnostycznych, takich jak Kwestionariusz Zaburzeń Nastroju (MDQ) oraz prowadzenie wykresów nastroju, które pomagają w obiektywnej ocenie wahań nastroju.

Leczenie choroby afektywnej dwubiegunowej

Leczenie ChAD ma charakter kompleksowy i długoterminowy. Jego celem jest zarówno opanowanie ostrych epizodów choroby, jak i skuteczna profilaktyka przyszłych nawrotów.

Stabilizatory nastroju

Stanowią one fundament długoterminowego leczenia choroby afektywnej dwubiegunowej:

• Lit — to najstarszy i jednocześnie jeden z najskuteczniejszych stabilizatorów nastroju. Jego stosowanie znacząco redukuje ryzyko nawrotów epizodów oraz obniża ryzyko samobójstwa. Terapia litem wymaga regularnego monitorowania stężenia leku we krwi, a także kontroli funkcji nerek i tarczycy.
• Kwas walproinowy (walproinian) — jest szczególnie rekomendowany w przypadku stanów mieszanych oraz szybkiej cykliczności epizodów.
• Lamotrygina — wykazuje szczególną skuteczność w profilaktyce nawrotów epizodów depresyjnych w przebiegu ChAD.

Leki przeciwpsychotyczne

Leki takie jak kwetiapina, olanzapina, aripiprazol czy risperidon są stosowane w leczeniu ostrych epizodów maniakalnych, a także jako element terapii podtrzymującej, mającej na celu zapobieganie nawrotom.

Psychoterapia

Psychoterapia stanowi istotne uzupełnienie leczenia farmakologicznego:

• Psychoedukacja — uczy pacjentów i ich bliskich rozpoznawania wczesnych sygnałów ostrzegawczych zbliżającego się epizodu, promuje utrzymywanie regularnego rytmu snu i aktywności oraz wskazuje, jak unikać czynników wyzwalających.
• Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) — jest szczególnie pomocna w zarządzaniu objawami depresji oraz w profilaktyce nawrotów.
• Terapia rytmów społecznych i interpersonalnych (IPSRT) — koncentruje się na regulacji rytmów dobowych pacjenta, co ma kluczowe znaczenie w stabilizacji nastroju.

Kiedy zgłosić się do specjalisty?

Zaleca się niezwłoczną konsultację z psychiatrą w następujących sytuacjach:

• Gdy powtarzają się epizody skrajnie odmiennego nastroju, charakteryzujące się zarówno okresami bardzo wysokiego pobudzenia, jak i głębokiego obniżenia nastroju.
• Jeśli w rodzinie występują przypadki choroby afektywnej dwubiegunowej, co zwiększa genetyczne predyspozycje do zachorowania.
• Kiedy leczenie depresji za pomocą antydepresantów wywołuje niepokój, bezsenność, nadmierne pobudzenie lub stany euforyczne.

W przypadku pojawienia się myśli samobójczych lub ryzykownych zachowań w stanie manii, należy natychmiast udać się na izbę przyjęć lub poszukać pilnej pomocy medycznej.

W Neuromedica oferujemy kompleksowe konsultacje psychiatryczne oraz profesjonalną diagnostykę choroby afektywnej dwubiegunowej. Zapewniamy zarówno skuteczne leczenie farmakologiczne, jak i wsparcie psychoedukacyjne dla pacjentów i ich rodzin, pomagając im w zrozumieniu i zarządzaniu chorobą.