Ten rodzaj dysfagii objawia się trudnościami w fazie ustnej lub gardłowej procesu połykania, czyli w momencie przesuwania pokarmu z jamy ustnej do przełyku. Do jej charakterystycznych symptomów należą:
- uczucie, że pokarm „utknął" w gardle
- zakrztuszanie się, zwłaszcza podczas picia płynów
- cofanie się spożytego pokarmu do nosa
- kaszel występujący w trakcie posiłku lub bezpośrednio po nim
- zmiana barwy głosu po jedzeniu (głos staje się mokry lub chrapliwy)
- konieczność wielokrotnego przełykania, aby przesunąć pokarm
W przypadku dysfagii przełykowej trudności pojawiają się w fazie przełykowej, czyli podczas transportu pokarmu przez przełyk. Pacjenci mogą doświadczać:
- uczucia „zalegania" pokarmu za mostkiem lub w obrębie klatki piersiowej
- bólu podczas połykania, określanego jako odynofagia
- niedomykalności, co prowadzi do cofania się pokarmu
- pieczenia w klatce piersiowej, często związanego z refluksem żołądkowo-przełykowym
- Udar mózgu — jest najczęstszą nabytą przyczyną; uszkodzenia dotyczą ośrodków odpowiedzialnych za połykanie, zlokalizowanych w korze lub pniu mózgu.
- Choroba Parkinsona — prowadzi do dysfunkcji mięśni gardła i przełyku; dysfagia występuje u około 80% pacjentów.
- Stwardnienie zanikowe boczne (SLA) — charakteryzuje się postępującym porażeniem mięśni odpowiedzialnych za połykanie.
- Miastenia gravis — objawia się osłabieniem mięśni gardła, które nasila się wraz ze zmęczeniem.
- Mózgowe porażenie dziecięce — zaburzenia neurologiczne obecne od urodzenia.
- Choroba Alzheimera i inne demencje — dysfagia pojawia się w późnym stadium choroby.
- Guzy pnia mózgu lub móżdżku.
- Stwardnienie rozsiane.
- Rak przełyku — dysfagia postępuje, początkowo dotyczy pokarmów stałych, a następnie również płynnych; jest to ważny objaw alarmowy.
- Uchyłek Zenkera — uchyłek błony śluzowej zlokalizowany w okolicy gardłowo-przełykowej; powoduje zaleganie pokarmu i cuchnący oddech.
- Achalazja — zaburzenie motoryki przełyku, charakteryzujące się skurczem dolnego zwieracza i brakiem jego relaksacji.
- Zwężenie przełyku będące następstwem refluksu (pierścień Schatzkiego, zwężenie peptyczne).
- Żylaki przełyku, obecność ciała obcego.
- Ucisk z zewnątrz, np. przez guz śródpiersia lub wole tarczycy.
- Wywiad lekarski — obejmuje szczegółowe pytania dotyczące momentu pojawienia się dysfagii, rodzaju pokarmów (stałych czy płynnych), które sprawiają trudność (dysfagia neurologiczna częściej dotyczy płynów, przełykowa częściej stałych), dynamiki objawów (czy się pogarszają) oraz współistniejących symptomów (np. utrata masy ciała, chrypka, ból).
- Wideofluoroskopowe badanie połykania (VFSS, potocznie „zdjęcie rentgenowskie połykania") — uznawane za złoty standard w ocenie dysfagii ustno-gardłowej; badanie to rejestruje akt połykania za pomocą promieni rentgenowskich i środka kontrastowego.
- Fiberoskopowa ocena połykania (FEES) — endoskopowa metoda umożliwiająca bezpośrednią ocenę gardła i krtani podczas procesu połykania.
- Manometria przełyku — badanie mierzące ciśnienie w przełyku i jego zwieraczach; szczególnie przydatne w diagnostyce dysfagii przełykowej.
- Endoskopia górnego odcinka przewodu pokarmowego (gastroskopia) — pozwala na ocenę stanu przełyku i żołądka; w przypadku podejrzenia nowotworu możliwe jest pobranie biopsji.
- MRI lub CT głowy — badania obrazowe wykonywane w przypadku podejrzenia neurologicznej przyczyny dysfagii.
- Ocena logopedyczna — kompleksowa ocena funkcji połykania oraz parametrów głosu.
Stanowi podstawę leczenia w przypadku dysfagii ustno-gardłowej i obejmuje:
- ćwiczenia wzmacniające mięśnie gardła, języka i krtani (np. ćwiczenia Shaker, Mendelsohn)
- techniki kompensacyjne — polegające na zmianie pozycji głowy (np. pochylenie do przodu, rotacja), stosowaniu małej łyżeczki, wykonywaniu wielokrotnych połknięć
- modyfikację konsystencji pokarmu — zagęszczanie płynów (zgodnie z etapami IDDSI), podawanie pokarmów miksowanych lub w formie purée
- Udar mózgu — wymaga intensywnej rehabilitacji połykania, z wczesnym wdrożeniem terapii logopedycznej.
- Achalazja — metody leczenia to rozszerzanie balonowe, miotomia Hellera (chirurgiczne przecięcie dolnego zwieracza przełyku) lub POEM (endoskopowa miotomia).
- Nowotwory przełyku — leczenie obejmuje chirurgię, radioterapię, chemioterapię oraz protezowanie przełyku stentami.
- Refluks i zwężenie przełyku — terapia polega na stosowaniu inhibitorów pompy protonowej oraz endoskopowym poszerzaniu przełyku.
W sytuacjach, gdy dysfagia jest nasilona i stwarza wysokie ryzyko zachłystowego zapalenia płuc, konieczne może być zastosowanie alternatywnych metod żywienia:
- PEG (przezskórna endoskopowa gastrostomia) — polega na umieszczeniu rurki żywieniowej przez powłoki brzuszne bezpośrednio do żołądka; stosowana przy długotrwałej dysfagii.
- Sonda nosowo-żołądkowa — rozwiązanie krótkoterminowe.
U pacjentów cierpiących na postępujące choroby neurologiczne (takie jak choroba Parkinsona czy SLA), wczesna rehabilitacja może spowolnić postępujące pogorszenie funkcji połykania.
Zaleca się konsultację z neurologiem lub laryngologiem, jeśli zaobserwujesz u siebie następujące objawy:
- zakrztuszanie się podczas jedzenia lub picia, zwłaszcza płynami
- uczucie „zatrzymywania się" pokarmu w gardle lub za mostkiem
- pojawienie się nowych trudności z połykaniem po przebytym udarze lub w przebiegu choroby neurologicznej
- niezamierzona utrata masy ciała spowodowana trudnościami w jedzeniu
- Jednocześnie z dysfagią występuje chrypka, co jest objawem alarmowym.
W Neuromedica oferujemy diagnostykę i leczenie dysfagii neurogennej. Zapewniamy konsultacje neurologiczne i logopedyczne, a także wskazujemy kierunki specjalistycznej rehabilitacji połykania.